ఆలయానికి వెళ్లినప్పుడు చాలామంది భక్తులు ముందుగా దేవుడిని దర్శించుకుని, ఆ తర్వాత నేలపై సాష్టాంగ నమస్కారం చేస్తుంటారు. కొందరు దైవం ఎదురుగా చేతులు జోడించి నిలబడి నమస్కరిస్తారు. మరికొందరు తమ శరీరాన్ని పూర్తిగా నేలకు ఆనించి భగవంతుడి ముందు శరణాగతి ప్రకటిస్తారు. బయటకు చూస్తే ఇది ఒక సాధారణ ఆచారంలా కనిపించినా, దాని వెనుక ఎంతో లోతైన ఆధ్యాత్మిక భావం ఉంది. భగవంతుడి ముందు మన శరీరాన్ని నేలకు ఆనించడం అంటే కేవలం శరీరాన్ని వంచడం కాదు.. మనలోని అహంకారాన్ని కూడా దైవ పాదాల వద్ద ఉంచడం. “నేను కాదు.. నీవే” అనే భావంతో భగవంతుడి ముందు మనల్ని మనం సమర్పించుకోవడమే సాష్టాంగ నమస్కారానికి ఉన్న అసలు అంతరార్థంగా భక్తి సంప్రదాయంలో భావిస్తారు.
‘సాష్టాంగం’ అనే పదానికి ఎనిమిది అంగాలతో చేసే ప్రణామం అనే అర్థం ఉంది. రొమ్ము, శిరస్సు, దృష్టి, మనస్సు, వచనం, పాదాలు, హస్తాలు, మోకాళ్లు అనే ఎనిమిది అంశాలను భగవంతుని ముందు సమర్పించే భావన ఇందులో ఉందని సంప్రదాయ వ్యాఖ్యానాలు చెబుతున్నాయి. అందుకే సాష్టాంగ నమస్కారం అనేది కేవలం శరీర కదలిక కాదు.. శరీరం, మనస్సు, మాట, చూపు, కర్మ అన్నింటినీ భగవంతుడికి అర్పించే శరణాగతి.
భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ అర్జునుడికి భక్తి మార్గాన్ని బోధిస్తూ “మన్మనాః, భవ, మద్భక్తః, మద్యాజీ, మామ్, నమస్కురు,.. మామ్, ఏవ, ఏష్యసి, సత్యమ్, తే, ప్రతిజానే, ప్రియః, అసి, మే.” అని ఉపదేశించాడు. అంటే “నీ మనస్సును నాపై నిలుపు. నా భక్తుడవు. నన్ను ఆరాధించు. నాకు నమస్కరించు. అలా చేస్తే నిశ్చయంగా నన్నే చేరుకుంటావు” అని శ్రీకృష్ణుడు చెప్పాడు. ఈ మాటల్లోనే నమస్కారానికి ఉన్న ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యతను అర్థం చేసుకోవచ్చు. అర్జునుడు కూడా విశ్వరూప దర్శనం సమయంలో శ్రీకృష్ణుడి దివ్య స్వరూపాన్ని చూసి భయభక్తులతో శిరస్సు వంచి నమస్కరించాడు. భాగవత సంప్రదాయంలో చెప్పబడే నవవిధ భక్తి మార్గాల్లో ‘వందనం’ కూడా ఒకటిగా చెప్పబడుతుంది. అంటే భగవంతునికి నమస్కరించడం కూడా ఒక భక్తి మార్గమే.
అయితే ఇక్కడే చాలామందికి ఒక సందేహం వస్తుంది. ఆలయంలో సాష్టాంగ నమస్కారం ఎక్కడ చేయాలి? దైవం ఎదురుగా ఎక్కడైనా పడుకుని నమస్కరించవచ్చా? లేక పెద్దలు చెప్పినట్టు ధ్వజస్తంభం దగ్గరే నమస్కరించాలా? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం తెలుసుకోవాలంటే ముందుగా ధ్వజస్తంభానికి ఆలయంలో ఉన్న స్థానాన్ని, దాని వెనుక ఉన్న ఆగమ సంప్రదాయాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి.
చాలా హిందూ ఆలయాల్లో గర్భగుడికి ఎదురుగా ధ్వజస్తంభం కనిపిస్తుంది. దాని పైభాగంలో ఆలయానికి సంబంధించిన ధ్వజం లేదా పతాకం ప్రతిష్ఠిస్తారు. బయటకు చూస్తే అది ఒక పొడవైన స్తంభంలా కనిపించినా, ఆలయ సంప్రదాయంలో దానికి ప్రత్యేకమైన ప్రాధాన్యత ఉంది. ఆలయం అంటే కేవలం గర్భగుడిలో ఉన్న విగ్రహం మాత్రమే కాదు. గర్భగృహం నుంచి ముఖమండపం వరకు, ధ్వజస్తంభం నుంచి బలిపీఠం వరకు ఆలయంలోని ప్రతి భాగానికి ఆగమ సంప్రదాయాల్లో ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంటుంది.
ధ్వజస్తంభం ప్రధాన దైవానికి ఎదురుగా ఉండటం వల్ల భక్తుడు గర్భగుడిలోకి ప్రవేశించే ముందు దాని వద్ద ఆగి నమస్కరించడం అనేక ఆలయాల్లో కనిపించే సంప్రదాయం. ఇది దైవదర్శనానికి ముందు మనసును ప్రశాంతపరచుకోవడానికి, మనలోని అహంకారాన్ని విడిచిపెట్టడానికి, దైవసన్నిధిలో వినయంతో ప్రవేశించడానికి ఒక సంకేతంగా భావించవచ్చు.
ధ్వజస్తంభానికి సంబంధించి అనేక ప్రాంతాల్లో వివిధ పురాణ కథలు, స్థలపురాణాలు, ఆలయ సంప్రదాయాలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. వాటిలో మయూరధ్వజుని కథ ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందినది. అయితే మయూరధ్వజుని కథ ఆధారంగానే అన్ని ఆలయాల్లో ధ్వజస్తంభాలు ఏర్పడ్డాయని చెప్పడం కంటే, దీనిని ఒక భక్తి సంప్రదాయ కథనంగా చూడటం సముచితం. ఎందుకంటే ధ్వజస్తంభం గురించి ఆగమ సంప్రదాయాల్లో స్వతంత్రంగా కూడా విశదమైన విధానాలు ఉన్నాయి.
కురుక్షేత్ర మహాసంగ్రామం ముగిసిన తర్వాత పాండవులు హస్తినాపురంలో రాజ్యపాలన చేపట్టారు. ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు సింహాసనంపై కూర్చున్నప్పటికీ ఆయన మనసులో మాత్రం యుద్ధం మిగిల్చిన విషాదం తొలగిపోలేదు. భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కర్ణుడు వంటి మహావీరులతో పాటు తన బంధువులు, మిత్రులు, సైనికులు ప్రాణాలు కోల్పోయిన విషయం ఆయనను నిరంతరం బాధించేది. రాజ్యాన్ని ధర్మబద్ధంగా పాలిస్తూ ప్రజలకు శాంతిని అందించాలని ఆయన సంకల్పించాడు.
కొంతకాలానికి మహర్షుల సూచనతో ధర్మరాజు అశ్వమేధ యాగం చేయాలని నిర్ణయించాడు. యాగంలో భాగంగా ఒక ప్రత్యేకమైన గుర్రాన్ని అలంకరించి స్వేచ్ఛగా వదిలారు. ఆ గుర్రాన్ని ఎవరైనా అడ్డుకుంటే వారు యజ్ఞం చేస్తున్న రాజు ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేసినట్టుగా భావిస్తారు. ఆ గుర్రానికి రక్షణగా అర్జునుడు బయలుదేరాడు.అలా ఆ గుర్రం అనేక రాజ్యాలను దాటుకుంటూ చివరకు మయూరధ్వజుడు పాలిస్తున్న రాజ్యానికి చేరుకుంది. మయూరధ్వజుడు గొప్ప పరాక్రమశాలి మాత్రమే కాదు.. అపారమైన దానగుణం కలిగిన మహాదాతగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అతని గడపకు సహాయం కోసం వచ్చినవారిని ఎవరినీ నిరాశతో వెనక్కి పంపించేవాడు కాదు. ఆకలితో వచ్చినవారికి అన్నం పెట్టేవాడు. అవసరంలో ఉన్నవారికి ధనం ఇచ్చేవాడు. బాధలో ఉన్నవారికి అండగా నిలిచేవాడు. తన దగ్గరకు వచ్చినవారి కోరికను ధర్మబద్ధంగా తన శక్తికి సాధ్యమైనంతవరకు తీర్చడం తన ధర్మంగా భావించేవాడు.మయూరధ్వజుని ఈ దానగుణం గురించి శ్రీకృష్ణుడికి కూడా తెలుసు. అతని నిస్వార్థత ఎంతటి స్థాయిలో ఉందో లోకానికి తెలియజేయాలని శ్రీకృష్ణుడు సంకల్పించాడని ప్రసిద్ధ కథనం చెబుతుంది. ఒకరోజు శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడితో కలిసి బ్రాహ్మణుల వేషంలో మయూరధ్వజుని రాజభవనానికి వెళ్లాడు.బ్రాహ్మణుల రూపంలో వచ్చిన వారిని చూసిన మయూరధ్వజుడు గౌరవంగా స్వాగతించాడు. వారికి ఆసనం ఇచ్చి, “స్వాములారా.. మీకు ఏం కావాలో అడగండి. నా శక్తికి సాధ్యమైనంతవరకు మీ కోరికను తప్పకుండా తీర్చుతాను” అని అన్నాడు.
అప్పుడు బ్రాహ్మణుడి రూపంలో ఉన్న శ్రీకృష్ణుడు తన కోరికను చెప్పాడు. “రాజా.. నేను అడవిలో ప్రయాణిస్తుండగా ఒక సింహం నా కుమారుడిని పట్టుకుంది. ఆ బాలుడిని విడిచిపెట్టాలంటే నీ శరీరంలో సగభాగాన్ని తనకు ఆహారంగా ఇవ్వాలని అది కోరుతోంది” అని అన్నాడు.
ఆ మాటలు విన్న రాజసభలో నిశ్శబ్దం నెలకొంది. అది సాధారణ దానం కాదు. బంగారం కాదు, ఆభరణాలు కాదు, రాజ్యం కాదు. తన శరీరంలో సగభాగాన్ని ఇవ్వాలి. అంటే తన ప్రాణాన్నే త్యాగం చేయాలి.
కానీ మయూరధ్వజుడు మాత్రం ఏమాత్రం వెనుకడుగు వేయలేదు. “ఒక ప్రాణాన్ని కాపాడటానికి నా శరీరం ఉపయోగపడితే అంతకంటే గొప్ప భాగ్యం నాకు ఇంకేముంటుంది? ఈ శరీరం నాది కాదు. భగవంతుడు ఇచ్చినది. మరొకరి ప్రాణాన్ని కాపాడటానికి అది ఉపయోగపడితే అదే ఈ శరీరానికి సార్థకత” అని అన్నాడు.అతని భార్య, కుమారుడు కన్నీళ్లతో అతని పక్కన నిలబడ్డారు. అయినా మయూరధ్వజుడు తన నిర్ణయాన్ని మార్చుకోలేదు. చివరకు తన శరీరాన్ని సగానికి కోయడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
ఆ సమయంలో మయూరధ్వజుని ఎడమ కన్ను నుంచి ఒక కన్నీటి బొట్టు జారింది. దాన్ని గమనించిన బ్రాహ్మణుడు, “రాజా.. ఇంతవరకు ధైర్యంగా ఉన్నావు. ఇప్పుడు ఎందుకు కన్నీళ్లు పెడుతున్నావు? నీ శరీరాన్ని ఇవ్వడం నీకు బాధగా ఉందా?” అని అడిగాడు.
అప్పుడు మయూరధ్వజుడు “స్వామీ.. నా కుడి భాగం పరోపకారానికి ఉపయోగపడుతోంది. ఒక ప్రాణాన్ని కాపాడటానికి అది ఉపయోగపడుతున్నందుకు నాకు ఆనందమే. కానీ నా ఎడమ భాగానికి ఆ భాగ్యం దక్కడం లేదు. అది కూడా పరోపకారానికి ఉపయోగపడాలని కోరుకుంటోంది. ఆ భాగ్యం దక్కలేదనే బాధతోనే నా ఎడమ కన్ను కన్నీరు కారుస్తోంది” అని అన్నాడు.ఆ మాటలు విన్న శ్రీకృష్ణుడు ఇక తన నిజస్వరూపాన్ని దాచుకోలేకపోయాడు. బ్రాహ్మణుడి రూపం తొలగిపోయి శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ ప్రత్యక్షమయ్యాడు. మయూరధ్వజుడు భక్తితో శ్రీకృష్ణుడి పాదాల వద్ద సాష్టాంగ నమస్కారం చేశాడు. అర్జునుడు కూడా శ్రీకృష్ణుని నిజస్వరూపాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు.“మయూరధ్వజా.. నీ దానగుణాన్ని పరీక్షించడానికి ఈ పరీక్ష. నీలో ఉన్న నిస్వార్థ పరోపకార భావాన్ని లోకానికి తెలియజేయడమే నా సంకల్పం” అని శ్రీకృష్ణుడు అనుగ్రహించాడు.
మయూరధ్వజుని త్యాగానికి మెచ్చిన శ్రీకృష్ణుడు అతనికి వరం ప్రసాదించాడని “నీ పరోపకార భావం ఎప్పటికీ నిలిచిపోవాలి. నా ఆలయాలను దర్శించే భక్తులు దైవసన్నిధికి చేరే ముందు నీ త్యాగాన్ని స్మరించుకునేలా ధ్వజస్తంభం వారికి ఒక పవిత్రమైన గుర్తుగా నిలవాలి” అని శ్రీకృష్ణుడు అనుగ్రహించాడని చెబుతారు.
ఇక్కడి నుంచి ధ్వజస్తంభాన్ని మయూరధ్వజుని త్యాగానికి ప్రతీకగా భావించే భక్తి సంప్రదాయం కనిపిస్తుంది. అయితే ధ్వజస్తంభం యొక్క ఆగమ ప్రాముఖ్యతను కేవలం ఈ ఒక్క కథకే పరిమితం చేయలేం. వివిధ ఆలయ ఆగమ సంప్రదాయాల్లో ధ్వజస్తంభానికి ప్రత్యేకమైన నిర్మాణం, స్థానం, ప్రతిష్ఠా విధానం, పూజా విధానాలు ఉన్నాయి.
కొన్ని సంప్రదాయాల్లో ధ్వజస్తంభాన్ని ఆలయ దైవసన్నిధికి, ఉత్సవాలకు, దేవాలయ పతాకానికి సంబంధించిన పవిత్ర చిహ్నంగా భావిస్తారు. ఆలయ ఉత్సవాలు ప్రారంభమైనప్పుడు ధ్వజారోహణం చేయడం కూడా అనేక ఆలయాల్లో ముఖ్యమైన ఆచారం. ధ్వజం ఎగరడం ద్వారా ఆలయ ఉత్సవాలు ప్రారంభమైనట్టు ప్రకటించే సంప్రదాయం ఉంది. అందువల్ల ధ్వజస్తంభం కేవలం అలంకార స్తంభం కాదు.. ఆలయ ఆధ్యాత్మిక, ఉత్సవ సంప్రదాయంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం.
ఆలయానికి వెళ్లినప్పుడు ధ్వజస్తంభం దగ్గరే సాష్టాంగ నమస్కారం చేయాలని కొందరు పెద్దలు చెప్పడం వెనుక కూడా ఆలయ మర్యాద, నిర్మాణ పద్ధతి, భక్తులకు ఇబ్బంది కలగకుండా ఉండే ఆచరణాత్మక కారణాలు ఉన్నాయి. ప్రతి ఆలయంలో ఒకే విధమైన నియమం ఉండదు. కొన్ని ఆలయాల్లో ధ్వజస్తంభం దగ్గర నమస్కారం చేయడం ఆచారం కావచ్చు. మరికొన్ని ఆలయాల్లో ప్రత్యేకంగా నిర్ణయించిన ప్రదేశం ఉండవచ్చు. కాబట్టి ఆయా ఆలయాల ఆగమ సంప్రదాయాన్ని, అక్కడి అర్చకుల సూచనలను గౌరవించడం ఉత్తమం.
ప్రత్యేకంగా సాష్టాంగ నమస్కారం చేసేటప్పుడు దైవ వాహనం, ఉపాలయాలు లేదా ఇతర పవిత్ర సన్నిధుల వైపు పాదాలు ఉండకుండా జాగ్రత్తపడటం మంచిదని ఆలయ మర్యాదలు చెబుతాయి. అలాగే తోటి భక్తులకు ఇబ్బంది కలిగించే విధంగా ప్రధాన మార్గంలో పడుకోకుండా, తగిన ప్రదేశంలో నమస్కరించాలి. ఆలయంలో ఎక్కడైనా మనకు అనిపించినట్టు చేయడం కంటే, ఆ ఆలయంలో పాటించే నియమాలను గౌరవించడం ముఖ్యం.
ఇక్కడ మరో ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే.. సాష్టాంగ నమస్కారం అనేది కేవలం శరీరాన్ని నేలపై ఉంచడం కాదు. మనసులో అహంకారం అలాగే ఉంటే శరీరం మాత్రమే వంగినట్టవుతుంది. నిజమైన నమస్కారం అంటే మనసు కూడా భగవంతుడి ముందు వంగాలి. మన కోరికలు, మన గర్వం, మన స్వార్థం, మన అహంకారం అన్నింటినీ దైవ పాదాల వద్ద ఉంచి “నీవే శరణు” అనే భావంతో నమస్కరించడమే నిజమైన శరణాగతి.
అందుకే ఆలయంలో సాష్టాంగ నమస్కారం చేసేటప్పుడు మనసులో ఒక భావన ఉండాలి. “భగవంతుడా.. నా శరీరం నీది, నా మనసు నీది, నా శక్తి నీది. నన్ను ధర్మమార్గంలో నడిపించు. నా వల్ల ఇతరులకు మేలు కలగాలి” అని ప్రార్థించాలి.
మయూరధ్వజుని కథ కూడా మనకు ఇదే విషయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. తన శరీరాన్నే పరోపకారం కోసం సమర్పించడానికి సిద్ధమైన మహాదాత చివరకు శ్రీకృష్ణుని పాదాల వద్ద సాష్టాంగ నమస్కారం చేశాడు. అంటే ఎంత గొప్పవాడైనా దైవం ముందు తల వంచాల్సిందే. ఎంత సంపద ఉన్నా, ఎంత అధికారం ఉన్నా, ఎంత గొప్ప స్థానం ఉన్నా, భగవంతుని ముందు మనిషి చివరకు ఒక భక్తుడే.
అందుకే ఆలయంలో ధ్వజస్తంభం కనిపించినప్పుడు దానిని కేవలం ఒక స్తంభంగా చూడకూడదు. అది మనకు దైవాన్ని గుర్తు చేయాలి. అది మన అహంకారాన్ని తగ్గించాలి. అది మయూరధ్వజుని త్యాగాన్ని స్మరింపజేయాలి. అది పరోపకారం వైపు మన అడుగులను మళ్లించాలి.
చెట్లు తమ కోసం ఫలాలను ఇవ్వవు. నదులు తమ కోసం నీటిని దాచుకోవు. ఆవు తన కోసం పాలను ఉంచుకోదు. ప్రకృతిలోని ప్రతి వస్తువూ ఏదో ఒక విధంగా ఇతరులకు ఉపయోగపడుతుంది. మనిషి కూడా తన జీవితాన్ని ఇతరులకు ఉపయోగపడేలా చేసుకోవాలని మన ధర్మ సంప్రదాయం బోధిస్తుంది.
“పరోపకారాయ ఫలంతి వృక్షాః, పరోపకారాయ వహంతి నద్యః, పరోపకారాయ చరంతి గావః ,పరోపకారార్థమిదం శరీరమ్” అనే ప్రసిద్ధ సుభాషితం కూడా ఇదే భావాన్ని చెబుతుంది. చెట్లు ఇతరుల కోసం ఫలాలను ఇస్తాయి. నదులు ఇతరుల కోసం ప్రవహిస్తాయి. ఆవులు ఇతరుల కోసం పాలను ఇస్తాయి. అలాగే ఈ మానవ శరీరం కూడా పరోపకారం కోసం ఉపయోగపడాలి.
అందుకే ఆలయంలో మనం సాష్టాంగ నమస్కారం చేసినప్పుడు నేలపై వంగేది కేవలం మన శరీరం కాదు.. మనలోని అహంకారం కూడా కావాలి. ధ్వజస్తంభం ముందు తల వంచినప్పుడు కేవలం ఒక ఆచారాన్ని పూర్తి చేయడం కాదు.. మన జీవితంలో పరోపకారం, వినయం, భక్తి, ధర్మం ఉండాలని మనసులో సంకల్పించాలి.
దేవుడి ముందు నిలబడటం భక్తి అయితే, దేవుడి ముందు తల వంచడం వినయం. దేవుడిని ప్రార్థించడం ఆరాధన అయితే, దేవుని సృష్టిలో ఉన్న మనిషికి సహాయం చేయడం పరోపకారం. ఈ రెండూ కలిసినప్పుడే భక్తి సంపూర్ణమవుతుంది.
కాబట్టి ఆలయానికి వెళ్లినప్పుడు తొందరగా గర్భగుడిలోకి వెళ్లి దర్శనం చేసుకుని బయటకు రావడం మాత్రమే కాకుండా, ఒక్క క్షణం ధ్వజస్తంభం దగ్గర ఆగండి. చేతులు జోడించండి. మనసును ప్రశాంతం చేసుకోండి. మీలోని అహంకారాన్ని దైవ పాదాల వద్ద ఉంచుతున్నట్టు భావించండి. ఆ తర్వాత భగవంతుని దర్శించుకోండి.
ఎందుకంటే దేవుడి ముందు వంగేది కేవలం మన శరీరం కాదు.. మనలోని అహంకారం కూడా కావాలి. మనం చేసే నమస్కారం నేలపై ముగియకూడదు.. మన జీవితంలో వినయంగా మారాలి. మనం చేసే ప్రార్థన గుడిలోనే ఆగిపోకూడదు.. మన చేతల్లో పరోపకారంగా కనిపించాలి.
అదే సాష్టాంగ నమస్కారం యొక్క అంతరార్థం. అదే ధ్వజస్తంభం మనకు గుర్తుచేసే ఆధ్యాత్మిక సందేశం. అదే మయూరధ్వజుని మహాదానం మనకు అందించే శాశ్వత బోధ.
